Bjarnargreiði

Eins og ég hef minnst á í mínum fyrri pistlum er ekkert ókeypis í Þýskalandi. Eitt af því sem er ekki ókeypis er bankaþjónusta. Flestir minni spámenn þurfa að punga út á bilinu 2-4 evrum fyrir að hafa reikning í banka. Bankarnir bjóða reyndar upp á ýmis tilboð sem felast í því að láta þjónustugjöldin falla niður, t.d. ef lágmarksupphæð í hverjum mánuði fer ekki undir 1000 evrur o.s.frv.

Ég komst hins vegar að því, mér til eðlilegrar ánægju, að stúdentar geta stofnað og rekið reikninga án þess að þurfa greiða fyrir það sérstaklega. Sá sem hugsar að um sé að ræða herbragð bankanna til að ná til sín nýjum viðskiptavinum verður þó fljótt fyrir vonbrigðum.

Í Berliner Sparkasse er mér sagt að ég muni dvelja í Þýskalandi of stutt til að það borgi sig að opna reikning fyrir mig. 12 mánuðir er lágmark. Mér er bent á að tala við Commerzbank.

Í Commerzbank er mér sagt að tími fyrir stúdenta til að sækja um reikning í bankanum sé liðinn og að ég verði að koma aftur í byrjun nóvember. Þetta var 9. október.

Í Berliner Bank segja þeir mér aftur að þeir verða að sjá staðfestingu á því að ég verði hjá þeim lengur en ár. Ég spyr hvort það sé engin leið til að stofna reikning í Berlín án þess að vilja stofna hér fjölskyldu. Síðan spyr ég hvort megi ekki stofna reikning og borga fyrir það eins og hver annar kúnni. Fulltrúinn bannar mér það en gefur um leið vinalegt ráð:

„Farðu yfir til Drezdner Bank og ljúgðu að þú verðir hér í 2 ár. Svo ferðu bara heim og þá geta þeir ekkert gert.“

Sums staðar í heiminum er venjan að festa sprengju undir bíl samkeppnisaðilans. Í Þýskalandi tíðkast að senda til hans stúdent.

Í Drezdner Bank er mér sagt að koma á morgun. Í næsta banka, sem er annað útibú af Berliner Sparkasse, nálægt Háskólanum, er mér sagt að ég verði að stofna reikning þar sem ég bý. „Það koma svo margir stúdentar hérna til okkar út af því að þetta er svo stutt frá Háskólanum.“ Hver hefði getað hugsað sér… Væru stúdentar eftirsóttur hópur viðskiptavina væri eflaust fjölgað í starfsliðinu eða jafnvel annað útibú opnað nálægt skólanum. En viðskipti við stúdenta eru ekki eftirsótt.

Reglan um „ókeypis“ bankareikninga fyrir stúdenta er nefnilega ekki sölubrella heldur boð að ofan. Einhver umhyggjusamur stjórmálamaður vildi með þessu móti lækka bankakostnað stúdenta. Niðurstaðan varð hins vegar sú að nemar eru óhagstæðari viðskiptavinir en annað fólk. Þeim er því hent fram og tilbaka milli banka, því viðskipti við þá borga sig ekki.

Það sem gleymdist var að bankar geta áfram meinað námsmönnum og reikning. Ef einhverjum dytti til dæmis í hug að setja efraþak á leigu námsmanna í Reykjavík mundi það hafa þau áhrif að enginn mundi vilja leigja nema íbúð. Það gleymist nefnilega oft að engin verður þröngvaður til að græða ekki á vinnu sinni.

Sama hvað allri góðmennsku stjórmálamanna líður.

Á degi þýskrar einingar

Það fyrsta sem tekið er eftir þegar komið er til Lichtenberg hverfisins í Berlín er fólk að taka til. Slá grasið, þvo glugga og raka saman laufin. Klukkan er eina mínutu í sjö um morguninn. Biðröð hefur myndast fyrir framan Sparmarkt. Sumir líta óþolinmóðir á úrið sitt. „Er hún ekki orðin?“ spyr einhver.

Sumar goðsagnir eru einfaldlega sannar.

Ég dingla bjöllunni að stúdentaskrifstofunni. Miðaldra þýsk kona segir mér að bíða. Síðan hleypir hún mér inn til sín og býður sæti. Þegar hún heyrir að þýskan mín er eitthvað ryðguð og skiptir hún yfir í ensku. Án þess að vera fúl.

Sumar goðsagnir eru bara goðsagnir.

Ég bý í austurþýsku blokkahverfi. Sumar blokkirnar eru stúdentagarðar en aðrar ætlaðar venjulegum íbúum. Margar þeirra hafa verið fegraðrar upp – grái liturinn látinn víkja fyrir litskrúðugu handklæðamynstri, en aðrar, þar á meðal mín, eru í þann mund að ganga gegnum hamskiptin.

Engin hamskipti eru hins vegar sjáanleg innandyra í íbúðinni. „Kannskihvítir“ veggir. Skökk „kannskigræn“ gólf. Rispaðir gluggar. Ryðguð málmstykki standa út úr veggjum.

Væri ég pistlahöfundur á þverstæðuveiðum væri ég kominn með bráð: Hús sem er fagurt að utan en ljótt að innan! Dæmigert fyrir þróun mála í Austur-Evrópu eftir hrun kommúnismans! En ég er bara námsmaður, gestur í öðru landi. Herbergið er stórt og leigan ódýr: 130 evrur á mánuði og allt innifalið.

Almennt má segja að í Þýskalandi sé allt ódýrt en ekkert ókeypis. Það kostar að nota kerru í stórmarkaði. Það kostar að fá poka. Menn geta gleymt því að fá gefins penna á stöðum þar sem þeir eru nauðsynlegir eins og til dæmis á hagstofum. „Gæti ég fengið lánaðan penna?“ spyr ég en fæ hvorki penna né svar.

Þegar farið er austur yfir landamærin til Póllands eru hlutirnir ódýrari en áfram kosta þeir alltaf. „Þverstæðurnar“ eru einnig áfram til staðar. En þverstæðurnar stafa af því að þróunin til hins frjálsa markaðar er lýðræðisleg og óþvinguð. Auðvelt er að mála göturnar, laga gangstéttirnar og setja upp flott umferðarmerki. Erfiðara er hins vegar banna fólki að keyra um þær á gömlu, ljótu bílunum sínum. Auðvelt er að búa til flottar verslanir en erfiðara að skylda fólk til að klæðast flottum fötum þegar það verslar í þeim.

Ekki ber svo að skilja að einstaklingarnir séu alltaf á eftir stofnunum og fyrirtækjum. Til dæmis hefur farsímavæðing hjá venjulegum Austur-Evrópubúum orðið mun hraðari en tölvuvæðing ríkisstjórna þeirra. Margir pólskir dómstólar notast enn við ritvélar. Auðveldara er fyrir mann að kaupa sér síma en fyrir ríkisstjórn að kaupa 20 þús. tölvur með hugbúnaði.

Í hvert sinn sem ég kem til Póllands finnst mér hlutirnir betri. Auðvitað eru sumir ekki sáttir við sinn hlut. Þó að lýðræði sé komið á og ritfrelsi og skoðanakúgun heyra sögunni til má ekki gleyma að flestir litu til kapítalismans í leit að bættum lífsgæðum. Sumir eiga eftir að uppskera sitt.

En almennt held ég að þróunin sé góð.

Þessi pistill er í persónulegri kantinum en vænta mætti af sögulegu uppgjöri á afmælisdegi sameinaðs Þýskalands. Ég hef reynt sleppt háfleygum yfirlýsingum og afgerandi skoðunum. Á milli hátíðsdaga er A-Evrópa nefnilega að taka ósköp venjulegum breytingum. Veruleikinn er oftast hvorki háfleygur né verulega afgerandi.

Kaliningrad

Borgin Kaliningrad liggur við austurströnd Eystrasalts. Borgin hét áður Königsberg og svæðið umhverfis hana – Austur-Prússland. Héraðið tilheyrði eitt sinn Þýskalandi en er í dag hluti Rússneska sambandslýðveldisins. Þegar Pólland og Litháen ganga í Evrópusambandið mun héraðið verða landlyksa innan ESB og munu rússneskir borgarar þá þurfa vegabréfsáritanir til að ferðast „innanlands“.

Þetta finnst mörgum Kalingradbúum óþægilegt enda furðulegt að þurfa sækja um vegabréfsáritun til að heimsækja vini og ættingja sem búa í sama landi. Rússneskir stjórnmálamenn hafa fylgt eftir kvörtunum borgara sinna með ýmsum kröfum sem reifaðar verða síðar. Kröfurnar þarf hins vegar að skoða út frá ákveðnu samhengi.

Í fyrsta lagi þá geta Rússar sjálfir sér um kennt hvað staðsetninguna varðar. Landið tilheyrði og áður Þýskalandi en Rússarnir hirtu það sem stríðsfeng eftir styrjöldina, einmitt til að styrkja stöðu sína á svæðinu og skapa vandræði í framtíðinni. Þetta er gamalt bragð: að flytja slatta þjóðar til einhvers lands, tryggja sér þannig óbein pólitísk áhrif og grafa undan þjóðaranda hinna upprunalegu íbúa.

Í öðru lagi þá geta Rússar í dag heimsótt ættingja sína án þess að framvísa vegabréfi. Þeir geta til dæmis farið með flugi, eða skipi til St. Pétursborgar. Slíkt er hins vegar dýrt og kannski ekki á færi Meðal-Júrís og Meðal-Svetlönu.

Kröfur Rússa hafa verið margs konar:

  1. Að Rússar geti ferðast um Evrópu án vegabréfsáritunar.
  2. Að Rússar geti ferðast til og frá Kaliningrad svæðinu án vegabréfsáritunar.
  3. Að Rússar geti keyrt á hlutlausum hraðbrautum og lestarteinum gegnum Pólland án þess að sæta vegabréfsskoðun.
  4. Að rússneskar lestir geti brunað gegnum Litháen án þess að farþegar sæti vegabréfsskoðun en þó fái Litháar að vita hverjir séu í lestinni.

Ólíklegt er að ESB afnemi vegabréfsáritanir fyrir Rússa í náinni framtíð. Rússland er gríðarlega víðfemt ríki með löngum landmærum sem sum liggja að ríkjum sem vesturlandabúum þykja súr. T.d. Kína, Norður-Kórea og Finnland.

Sömuleiðis er óásættanlegt fyrir Pólverja að heimila áritanalausa flutninga til og frá svæðinu því slíkt útilokar aðild að Schengen. Ekki er hægt að tryggja að menn á ferð til Kaliningrad fari ekki bara til Berlínar í staðinn. Þjóðverjar mundu ekki sætta sig við slíkt og líklegast ekki afnema landamæraeftirlit á Oder-ánni við

slíkar aðstæður. Taka skal fram að Schengen-aðild er í augum Pólverja það eftirsóknarverðasta við ESB-aðild.

Hugmyndir um einhverja skrítna lestarteina og hraðbrautir eiga heima í kalda stríðinu. Fáranlegt er að ætla að þjóðir sem hafi í hálfa öld þurft að lifa við, því sem næst, hersetu Rússa láti þeim nú eftir land svo þeir gæti keyrt til og frá héraðinu sem var búið til til að halda þeim í heljargreipum.

Lestir með neglda glugga eru heldur ekki ýkja geðfeld hugmynd þó eflaust sú einfaldasta í framkvæmd. Þetta mundi þó aðeins eiga við um Litháen því Pólland liggur ekki (enn þá) að „aðalhluta“ Rússlands.

Í þessu máli er erfitt að samræma eðlilegar kröfur venjulegra íbúa Kaliningrad við jafneðlilegar kröfur ríkja um að stjórna því hver fari yfir landamæri þeirra. Hitt er svo annað mál að rússnesk yfirvöld ættu að horfa í sinn eigin barm áður en þau saka nágrannaþjóðir sínar um ósanngirni. Áætlaðar vegabréfsáritanir til Póllands munu kosta 5 dollara. Það kostar Pólverja 35 dali að fara til Rússlands. Eins hefur pólska hafnaborgin Elblag ekki haft aðgang að Eystrasaltinu í hálfa öld, vegna frekju Rússa. Eina opna sjóleiðin frá Elblag liggur einmitt gegnum Kaliningrad svæðið.

Að skilja Ríkið (og Kirkju)

Þegar ungur frjálslyndur maður ræðir við fólk í sínu nánasta umhverfi kemst hann ekki hjá því að velta því fyrir sér hvert allir þeir sem stjórna gangi ríkisins sækja sitt fylgi.

Ég hef ítrekað rætt við marga jafnaldra mína um málefni líðandi stundar. Stundum eru skoðanir skiptar, línurnar dregnar eftir stjórnmálastefnum, búsetu eða jafnvel kyni hvers og eins. En stundum eru bara allir sammála.

Eitt af þeim málum sem ég hef rætt án þess að upp úr syði nokkurn tímann er aðskilnaður Ríkis og Kirkju. Á Íslandi er eitt trúfélag skilgreint sem trúfélag Ríkisins og nýtur sérstakrar verndar þess. Mörgum finnst þetta vera brot á jafnræðisreglu. Sólveigu Pétursdóttur finnst það ekki eins og fram kemur í andsvari hennar seinast þegar málið var rætt á Alþingi.

„[…]Því langar mig til þess að geta þess að jafnræðisregla stjórnarskrárinnar kemur ekki í veg fyrir ríkiskirkju í sjálfu sér. Það er viðurkennt á vettvangi alþjóðlegra mannréttinda að svo lengi sem menn missa engra borgaralegra réttinda, þótt þeir tilheyri öðrum trúfélögum, þá sé þetta í lagi.“

Gott og vel. Ég er trúleysingi. Þar sem ég hef samt rétt til að giftast, ættleiða börn, borga hluti með raðgreiðslum, stunda box og fara til útlanda þá ætti ég víst ekkert að kvarta. En það eru fleiri hliðar á þessu máli en borgaralegu réttindin. Borgararnir hafa nefnilega stundum skyldum að gegna. Ég er, til dæmis, óneitanlega verri kandídat í Kirkjumálaráðherra en aðrir þar sem hægt er að efast (réttilega) um vilja minn til að „styðja og vernda“ hina lúthersku evangelísku þjóðkirkju.

Sama á við um forsetaembættið sem er, að nafninu til, æðsta embætti Þjóðkirkjunnar. Erfitt getur verið fyrir efahyggjumann að sækjast eftir slíku embætti án þess að þurfa að svara spurningum um trú. Þetta sást best í seinustu kosningum þar sem sumir kusu að ljúga sig á ný inn í samfélag trúaðra til þess að forðast rökfræðilega stjórnsýsluflækju.

Að undanskildum ráðherra og nokkrum þingmönnum hef ég ekki hitt marga sem telja mikið vit í núverandi skipan. Ef til vill eru þeir minna áberandi eða kjósa að tjá ekki sínar miður nútímalegu skoðanir. Hins vegar er ekki að sjá að nokkur umræða eigi sér stað meðal stjórnmálamanna og búast má við að ástandið breytist ekki næstu árin.

Kannski er það ástæðan fyrir hve vel þeim líkar sambúðin. Hvort tveggja eru íhaldssamar stofnanir sem virðast lifa sínu eigin lífi áhyggjulausar af skoðunum þegna sinna.

Tvær hliðar á ESB-andstöðu

Evrópuandstæðan í Póllandi hefur tvær hliðar. Út á við koma andstæðingar Evrópusambandsins fram sem upplýstir heimsborgarar. Lausir við ksenófóbískt hatur tala þeir um frelsishamlandi skrifræðisbákn í Brussel. Hin hliðin byggist á gamaldags útlendingahatri og haftastefnu.

Af þeim flokkum sem sitja á pólska þinginu leggjast tveir gegn aðild landsins að ESB: LPR – Bandalag pólskra fjölskyldna og Samobrona – Sjálfsvörn.

LPR er kaþólskur þjóðernisflokkur. Roman Giertych úr LPR hefur skipað sér í fremstu röð pólskra ESB andstæðinga. Hann ber sig vel, er kurteis og agaður stjórnmálamaður. Dæmigerð ESB ræða hans er e-ð á þessa leið: „Hvers vegna ættum við að loka okkur innan tollabandalags? Það er barnalegt að einblína á Evrópu í stað þess að líta á allan heiminn sem markað! Landbúnaðarkerfi ESB er úrelt, stofnanir þess hægvirkar auk þess sem þær skortir lýðræðislegt aðhald. Við getum gert betur en svo!“

Þetta hljómar vel í eyrum hinna vestrænu ESB-andstæðinga – hægrimanna. Andstæðan felst, jú, augljóslega í sókn í meiri alþjóðavæðingu, meiri alþjóðavæðingu en ESB getur boðið okkur upp á.

Hinir sömu mundu reyndar verða fyrir vonbrigðum ef þeir læsu heimasíðu flokksins, www.lpr.pl, og ýmis blöð honum tengd. Síðan er aðeins til á pólsku enda ekki þar fyrir útlending að finna. Efst má finna texta andþýsks lags sem samið var fyrir um 100 árum á tímum þýskrar hersetu. Þar fyrir neðan stendur: „Nú þegar Pólverjar hafa verið arðrændir eignum sínum og þær seldar óvinalýð, jafn erlendum sem innlendum, er pólsk jörð það eina sem við eigum eftir! Við mótmælum sölu jarða til útlendinga.“ Sannkölluð nýfrjálshyggja.

Þegar póstlisti samtakanna er lesinn má finna nánari skýringar á þessu. Óvinaöflin eru Gyðingar sem, eins og allir vita, settu á svið Helförina til að afla sér samúðar. Einnig má finna „áhyggjur“ um að aðild Póllands leiði til bættrar réttarstöðu samkynhneigðra, en samkynhneigð er ónáttúra og hommar ekki fólk heldur mannhundar.

Samoobrona (Sjálfsvörn) eru öfgafull bændasamtök sem rekin eru í kringum persónudýrkun á Andrzej Lepper, stofnanda þeirra. Í kringum kosningar friðaðist Lepper. Hann gagnrýndi ESB fyrir að niðurgreiða landbúnaðarvörur og og torvelda pólskum bændum útflutning. Hann náði kjöri en er í banni frá þinginu vegna ofbeldisfullrar hegðunar og brotum á þingsköpum. (Kom með sinn eigin megafón til að framíköll hans heyrðust í sjónvarpi)

Helstu áhugamál samtakanna eru að lama samgöngur og valda skemmdum á eignum annarra. Til dæmis hafa þau ráðist á lestarvagna með innfluttu korni og skemmt það, því nóg er víst kornið í Póllandi.

Þannig er þetta víðar í Evrópu. Á alþjóðlegum ráðstefnum og í sjónvarpskappræðum er stillt upp hinum frelsislelskandi alþjóðasinnum. Þeir sjá um samskipti við útlendinga og menntafólk. Hinn hópurinn höfðar til bænda og láglaunafólks gegnum andþýskan hræðsluáróður. Þeir draga fánann að húni, syngja þjóðsönginn og hrópa kjörorð sín: „Kirkjan, þjóðin og föðurlandið.“

Samtökin Heimssýn voru stofnuð fyrir skömmu. Nafnið er í samræmi við hina ytri ímynd sem ESB andstæðan vill hafa á sér. Ég efast reyndar ekki vilja margra félagsmanna til að opnara samfélags, afnáms tolla og friðsamlegra samskipta við aðrar þjóðir. Af hverju það fólk hafi ákveðið að stofna félag með sósíalistum og þjóðernissinnum er mér torskilið.