Talið vitlaust

Yfir 300 þúsund kjósendur voru á kjörskrá fyrir atkvæðagreiðsluna á laugardaginn. Þar af kusu 91%. Af þeim sem afstöðu tóku voru 53,6% með aðild en 46,4% á móti.

Maltnesk stjórnmál undanfarin ár hafa að miklu leyti snúist um ESB-aðild. Tveir stórir flokkar eru á Möltu. Verkamannaflokkurinn hefur undanfarin ár barist gegn aðild en Þjóðernisflokkurinn verið fylgjandi. Þannig er töluvert langt síðan að landið sótti um inngöngu í ESB en hins vegar var aðildarumsóknin „fryst“ þann tíma sem Verkamannaflokkurinn var við völd. Það er því engin vafi á að úrslitin séu sigur fyrir Þjóðernisflokkinn og Eddie Fenech Adami forsætisráðherra þó að hinn eiginlegu úrslit ráðist í þingkosningum sem fara fram í næsta mánuði.

Verkamannaflokkurinn tók furðulega afstöðu til atkvæðagreiðslunnar. Um tíma stóð til að hvetja fólk til að ógilda seðilinn með því að rita á hann „Viva Malta“ en undir lokin hvatti flokkkurinn kjósendur sína til að gera eitt af þrennu: Að kjósa „nei“, ógilda atkvæði sitt, eða að sniðganga kosningarnar. Það var einmitt hið síðastnefnda sem formaður flokksins gerði en hann mætti þó á kjörstað til að taka þátt í sveitarstjórnarkosningum sem fóru fram á sama tíma.

Þegar talið var upp úr kjörkössunum og ljóst var hvernig atkvæðin lágu lýsti Verkamannaflokkurinn yfir sigri enda var fjöldi þeirra sem “farið höfðu að þeirra ráðum” hærri um 7 þús. en fjöldi þeirra sem kosið höfðu „já“. Þ.e.a.s þeir sem kusu, „nei“, ógiltu atkvæðin eða kusu ekki voru sem sagt fleiri en þeir sem kusu „já“.

Í greininni „Að kjósa ekki“ sem birtist hér á Deiglunni fyrir nokkru síðan var fjallað um þá algengu talnabrellu þeirra sem tapa í kosningum að túlka lága kosningaþátttöku sér í hag og er ofangreint tilfelli frá Möltu einmitt dæmi um slíkt.

Það er þó sem betur fer þannig ofangreindar ranghugmyndir maltneskrar stjórnarandstöðu geta ekki talist ógn við lýðræðið enda hafa þær engar afleiðingar í för með sér. Verra er þegar ákveðið er að láta kosningaþátttöku eða auð atkvæði hafa áhrif á úrslit kosninga, eins og til dæmis þegar 50% þátttöku er krafist. Það er grundvallaratriði að kosningar skulu leynilegar til þess að ekki sé hægt að kaupa atkvæði fólks. Þess vegna ógilda menn atkvæði sitt með því að krota kennitölu og bankareikning aftan á seðilinn. Um leið og ógild atkvæði fara að hafa áhrif á niðurstöðuna er komin hætta á að flokkar greiði mönnum fé fyrir að ógilda seðilinn eða einfaldlega að sitja heima.

Möltubúar ganga aftur að kjörborðinu eftir mánuð til að kjósa sér nýtt þing. Þær kosningar skipta öllu um það hvort landið gangi inn í ESB eða ekki. Það er því von að stjórnarandstaðan einbeiti sér að því að fá fólk á sitt band með hefðbundnum aðferðum í stað að þess reikna óákveðna kjósendur til liðs við sig með vafasömum talnabrellum.

Kristíanía

Nýlegir tilburðir dönsku stjórnarinnar eru síður enn svo nýir af nálinni. Íbúar Kristíaníu hafa oft þurft að berjast fyrir tilveru sinni og hafa áður verið gerðar fjórar tilraunir til að bera út íbúana í 30 ára sögu Fríríkisins. Þær hafa allar mistekist.

Það má segja að það sé misgott milli ára að vera Kristíaníubúi. Afstaða framkvæmdavaldsins til “tilraunarinnar” breytist með hverri stjórn svo framtíðin er ávallt óráðin. Frá því að ný stjórn hægriflokka tók við í Danmörku hefur hallað undan fæti. Lögreglan fjölgað heimsóknum sínum verulega.

Slíkar heimsóknir eru alltaf eins. Lögreglumennirnir ryðjast inn í Kristíaníu og til stimpinga kemur milli lögreglumanna og íbúa (og hunda) Fríríkisins. Lögreglan er á staðnum í um klukkutíma og gerir upptækt eitthvað magn af kannabisefnum. Korteri eftir að hún er farin eru hasskökurnar farnar að seljast að nýju.

Það er skiljanlegt að fólk skulu hafa horn í síðu manna sem gera það atvinnu sinni og lífsspeki brjóta lög samfélagsins. Það má hins vegar ekki gleyma þeim margsagða sannleik að menn eigi að vera frjálsir til að gera það sem þeim sýnist svo lengi sem það skaðar ekki aðra. Kristíaníubúar hafa ekki ákveðið að sniðganga öll lög og siðferðisviðmið danska samfélagsins. Þau sniðganga bara mjög afmarkaðan hluta þeirra og um þennan afmarkaða hluta eru allir íbúar Kristíaníu sammála. Ræðukeppnarökin, “Eigum við þá ekki bara að leyfa þjófnað?” ganga því ekki upp.

Munurinn á sósíalísku alræðissamfélagi og frjálslyndu markaðsamfélagi á víst að vera sá að fólk í kapitalísku samfélagi eigi að geta tekið sig saman og stofnað kommúnu ef því svo sýnist en það gildir ekki öfugt fyrir markaðsinnað fólk sem býr í kommúnistaríki. Þetta hafa Kristíaníubúar einmitt gert.

Hitt er svo annað mál að stofnendur Kristíaníu voru margir hverjir hústökufólk og núverandi íbúar eiga því ekki húsin sem þeir búa í. Í því samhengi tel ég að Danska Ríkið hafi með aðgerðaleysi sínu í 30 ár í raun lagt blessun sína yfir eignatökuna. Gera þarf þær kröfur til ríkisvaldsins að réttarkerfið virki hratt svo fólk geti haldið áfram að lifa lífinu. Þess vegna firnast glæpir og þess vegna þykir það kappsmál að menn fá að afplána dóma sem fyrst. Það sama ætti að gilda um eignatöku á borð við þessa sem átti sér stað í Kristíaníu. Þrjátíu ára aðgerðaleysi ætti að vera nóg til að fólk vissi að Ríkið hygðist ekki vísa þeim á dyr.

Ég kom til Kristíaníu seinasta sumar. Mér fannst hún bara vera frekar notalegur staður, jafnvel á mörkum þess að vera fjölskylduvænn. Danskir krakkar hjóluðu um á fjallahjólum með Faxe Kondí í hönd. Húsin voru litskrúðug og snyrtileg og göturnar mátulega hreinar. Stemningin var afslöppuð og yfirþyrmandi ofbeldislaus. Þetta voru ekki bara útúrreyktir hippar og Jamaicabúar með dredda. Að mörgu leyti er Kristíanía einmitt eitthvað aldanskasta sem til er í Danmörku.

Ég óska henni að svo verði áfram.

Kjósum samstarf

Kosningar til Stúdentaráðs standa nú yfir. Að þessu sinni eru þrír listar í framboði og ættu því flestir að geta fundið eitthvað við sitt hæfi. Þó lítur fyrir að um helmingur stúdenta muni sitja heima. Hvers vegna telja þau að atkvæði þeirra skipti ekki máli? Og hvers vegna er það rangt hjá þeim?

Fólk getur haft ýmsar ástæður fyrir að kjósa ekki. Tvær þeirra eru helstar:

1.Það er fullt af öðru fólki að fara kjósa. Hvers vegna skiptir máli hvað ég geri?

2.Allir frambjóðendur eru eins svo það skiptir ekki máli hvað ég kýs.

Í seinustu Stúdentaráðskosningum munaði aðeins 4 atkvæðum á Vöku og Röskvu. Það hefði sem sagt verið nóg ef að einu vina- eða kærustupari hefði snúist hugur til að farið hefði á hinn veginn. Einnig var fjöldi þeirra sem gerði atkvæði sitt ógilt með því að strika menn út af öðrum listum eða breyta röð þeirra stærri en fjórir svo það má sannarlega segja að að orðin “að kjósa rétt” hafi orðast beinskeyttari merkingu þann dag.

Þá er að velta fyrir sér þeirri spurningu hvort að niðurstaða kosninganna skipti máli. Mörgum kjósendum virðist sem fylkingarnar séu mjög svipaðar, málefnin keimlík og jafnvel litasamsetning plakatanna stæluð hvor frá öðrum. Margir eru enn fremur þeirrar skoðunar að: “Flokkadrættir eigi ekki við í háskólapólitík sem sé sérhagsmunagæsla í eðli sínu. Stúdentar ættu að starfa saman í stað þess að karpa innbyrðis.”

Ýmislegt er til í áðurnefndri tilvitnun. En í því samhengi verður að skoðast hvor fylkingin eigi sér betri fortíð varðandi samstarf í Stúdentaráði. Þegar Röskva sigraði mjög naumlega í kosningunum fyrir tveimur árum var engu að síður ákveðið að ALLIR nefndarformenn skyldu koma úr röðum Röskvu. Tillögur Vöku í Stúdentaráði og nefndum þess voru allar kosnar niður. Skoðanir næstum helmings kjósenda voru virtar að vettugi.

Í ár hefur meirihluti Vöku meðal annars boðið Röskvu formennsku í nefndum, fjölgað fulltrúum minnihlutans í stjórn Stúdentaráðs auk þess sem margar tillögur Röskvu voru samþykktar í Stúdentaráði og nefndum þess.

Því miður hafnaði minnihlutinn boði Vöku um formennsku í nefndum. Röskva svaraði því til að þau vildu “skýra ábyrgð”. Með öðrum orðum vildi Röskva einfaldlega ekki koma á fordæmi í þessum efnum. Það skipti engu máli að formannsembættin hefði mátt nýta til að vinna í þágu kjósenda sinna, Röskva vildi ekki koma á slíku fordæmi og þurfa þar með hugsanlega að afsala sér völdum í framtíðinni.

Þegar þetta er skrifað eru um 4 klukkustundir þar til að kjörstöðum lokar. Ég vil nýta tækifærið til að hvetja alla sem hafa kosningarétt til að nýta sér hann. Kjósum markvissa stefnu í stað nöldurs. Kjósum samstarf í Stúdentaráði. Kjósum betri Háskóla. Áfram Vaka!

Fyrirkomulag kosninga til Stúdentaráðs

Til stúdentaráðs eru kosnir 18 einstaklingar. Að nafninu til eiga þeir að vera kosnir til tveggja ára í senn. Hugmyndin með því er að nýta þá reynslu sem eldri stúdentaráðsliðar hafa aflað sér. Sá hængur er hins vegar á að upp gæti komið sú staða að tvær fylkingar hafi jafn mörg sæti í ráðinu og ómögulegt sé að mynda meirihluta.

Sú staða kom seinast upp í árdaga Röskvu og var upp frá því ákveðið að úrslit kosninga myndu hafa áhrif aftur í tímann. Þ.e. fái fylking fjóra menn kjörna árið 2003 fara fjórir efstu menn á listanum frá 2002 einnig inn. Sannleikurinn er því sá að stúdentaráðsliðar eru því ekki kosnir til tveggja ára heldur eru í framboði tvö ár í röð. Margir gallar eru á því fyrirkomulagi. Til dæmis skapast ákveðið ójafnvægi milli nýrra og eldri framboða. Nái Háskólalistinn, þriðja framboð til stúdentaráðs, manni inn fer næsti maður á listanum einnig inn vegna þess að listinn bauð ekki fram í fyrra.

Heppilegra kerfi væri að láta alla stúdentaráðsliða vera kosna til tveggja ára nema seinasta mann inn á hverju ári. Hann sæti aðeins í eitt ár og dytti síðan út. Fjöldi stúdentaráðsliða yrði þá oddatala og minni hætta á stjórnarkreppu. Önnur hugmynd væri að láta menn vera kosna til eins árs í senn og vilji menn síðan virkja kraft hinna eldri og reyndari geta þeir einfaldlega boðið sig fram aftur.

Sumum finnst það slæmt hve lítil áhrif þeir hafa á hvaða einstaklingar séu kosnir til ráðsins. Framboðin leggja fram tilbúna lista sem erfitt er að hafa áhrif. „Einstaklingskosning“ mun því alltaf vera mikið tískuorð. Vandi við einstaklingskosningar er að þær eru erfiðar í framkvæmd. Erfitt er að finna aðferð sem kemur í veg fyrir hvers kyns slys. Tökum sem dæmi tillögu Háskólalistans:

Háskólalistinn leggur til að fólk númeri frambjóðendur á seðlum sínum. Sá sem flest flest atkvæði hlýtur í 1.sæti verður Stúdentaráðsliði nr. 1. Sá sem flest flest atkvæði hlýtur í 1-2.sæti verður Stúdentaráðsliði nr. 2. o.s.frv..

Vægast sagt skelfileg hugmynd. Þetta kerfi, sem vinsælt er í prófkjörum hentar mjög illa til kosninga þar sem fólk skiptist í fylkingar. Gerum ráð fyrir að tveir listar séu í framboði. X-listi fær um 1500 atkvæði en Y-listi 1400. Kjósendur listanna hafa langflestir ákveðið fylgja fyrirframgefinni röð á listunum sínum þ.a. fyrsti maður á X-lista fékk 1500 atkv. í 1. sæti, annar maður fékk 1500 atkv í 2. sæti o.s.frv.

Nú er 1. maður á X-lista með flest atkv. í 1. sæti og hann kemst inn. Annar maður á X-lista er með 1500 atkvæði í 1.-2. sæti en 1. maður á Y-lista með 1400. Næsti maður inn kemur þá líka frá X-listanum. Svona gengur þetta koll af kolli og X-listinn fær alla menn inn þrátt fyrir aðeins 100 atkvæða mun.

Ég veit ekki hvað fólk í Háskólalistanum var að hugsa þegar það setti fram þessar tillögur. Það er ljóst að þær munu ekki auka persónukosningu því um sannkallað „Winner takes til all“ kerfi er að ræða. Lesendum er látið eftir að ákveða hvort um sé að ræða stórkostlega vanhugsun eða djöfullegt plott.

Hitt er svo annað mál að ég hef saknað tillagna frá Vöku og Röskvu um þetta mál. Til stendur að endurskoða lögin strax eftir kosningar og hefði verið forvitnilegt að sjá hvaða afstöðu fylkingarnar tvær hefðu til málsins.

Fordómafull trúfélagaskráning

Það er algeng skemmtileg iðja að skrifa út frá persónulegri reynslu. Rökin styrkjast og greinarnar verða oft léttari yfirferðar þegar reynslusögum er skeytt inn lesendum til skemmtunar. Ef að þessi pistill bæri titilinn “Dónalegir leigubílstjórar” væri það sterkur leikur hjá mér sem höfundi að láta fylgja með létta dæmisögu bílstjóra sem kallaði mig feitan, bað mig um að sitja í aftursætinu og neitaði að fara upp í Breiðholt því þar byggju bara útlendingar og annað pakk. (Það gerðist aldrei.)

Það ber þó ávallt að hafa í huga þegar slíkar frásagnir eru lesnar að varasamt getur verið að draga ályktanir út frá þeim, enda aðeins er verið að ræða um einstök atvik en ekki velframsettar og vísindalega sannaðar tilraunir. Umræddur bílstjóri getur til dæmis seint talist “marktækur úrtakshópur”, meðal annars af þeirri ástæðu að hann var aldrei til.

Að þessum tilgerðarlega formála loknum er ekki úr vegi að vinda sér yfir í dæmisöguna sem heldur pistlinum saman.

Seinasta sumar brá ég mér í Hagstofuna til að athuga skráningarstöðu mína. Foreldrar mínir komu hingað til lands 1988 og minntust þess ekki að hafa skráð sig í neitt trúfélag. Ég hafði grun um að eflaust hefðu þau verið skráð í Þjóðkirkjuna eins og mikill meirihluti Íslendinga. Börn eru skráð í trúfélag móður sem þýddi að ég væri hugsanlega einnig skráður í Ríkistrúfélagið og þótti mér tilefni til að breyta því, enda efahyggjumaður.

Ég las upp kennitöluna og sýndi skilríkin. Síðan spurði ég þjónustustúlkuna í hvaða trúfélag ég væri skráður. Mér brá nú heldur betur í brún þegar ég heyrði að ég væri skráður í kaþólsku kirkjuna enda ekki einu sinni skírður og hef kannski einu sinni stigið fæti í Landakotskirkju.

Ég spurði starfsmann Hagstofunnar í tölvupósti um hvernig á þessu gæti staðið. Mér var svarað eftirfarandi:

Mér er sagt að þetta hafi verið vinnulag þess tíma er þú komst hingað, hafi einstaklingur gleymt að fylla út reit er varðarði trúfélag var viðkomandi skráður í ríkjandi trúfélag þess lands er hann kom frá. Þetta vinnulag hefur löngu verið aflagt hjá okkur. Leiðrétting hefur verið framkvæmd nú samk. beiðni þinni.

Magnað. Það eru því í mesta lagi fimmtán ár síðan að Ríkið gerði fólki upp skoðanir eftir uppruna. Pólverji – kaþólikki. Svisslendingur – kalvínisti. Tyrki – múslimi. Svíi – sósíaldemókrati. Menn voru virkilega með lista og skráðu fólk í trúfélag eftir því hvaðan það kæmi. Ef menn skildu reitinn “trúfélag” eftir auðan þá voru þeir ekki að lýsa að þeir vildu ekki skrá sig í trúfélag. Nei. Það hlýtur að vera að þeir hafi gleymt hvað trúarbrögðin þeirra heita. Skráum þau bara í það trúfélag sem fellur best að okkar heimsmynd að þeir séu í.

Það er ánægjulegt að Hagstofan hafi nú hætt við að notast við þessa reglu. Hins vegar er en ljóst að margir innflytjendur eru eflaust enn skráðir í trúfélagið sem þeir voru skráðir í við komuna, þ.e.a.s. “Ríkjandi trúfélag þess lands sem þeir komu frá”.

Það er kannski fullgróft að krefjast þess að Hagstofan hringi í alla íbúa sem fluttu til Íslands á 40 ára tímabili og krefji þá um að gefa upp trú sína vegna eigin mistaka. Hins vegar vona ég að þessi dæmisaga fái fólk til að skoða skráningu sína og ganga úr skugga um að hún sé rétt. Þótt það geti verið óþægilegt að vita af nafninu sínu við hliðina á einhverri trúarstefnu í gagnagrunni á vegum Ríkisins er það örugglega skárra en að styðja fjárhagslega við bakið á einhverju sem menn trúa ekki á.

Fullur átján

Umræður um hugsanlega lækkun aldurs til áfengiskaupa hafa legið niðri um tíma og í raun hefur sú umræða aldrei náð neinum skriðþunga. Málið eðlilega stórmál í framhaldsskólum en um leið og fólk skríður yfir tvítugt virðist áhuginn á málinu dala. Um leið og vandamálið leysist hætta menn, eðlilega, að hugsa um það og muna ekki hve reiðir þeir eitt sinn voru út í kerfið fyrir fá ekki að kaupa bjór sem sjálfráða, bílráða og fjárráða einstaklingar.

Frumvarp þess efnis að lækka áfengiskaupaaldur úr 20 árum niður í 18 var lagt fram af nokkrum þingmönnum árið 1995 og náði í gegnum eina umræðu í þinginu áður en það dó líkt og svo mörg þingmannafrumvörp gera. Þeir lesendur sem vilja kynna sér þá umræðu geta gert það með því smella á slóðina hér fyrir ofan. Líkt og oft þegar umræðan snýst um siðferðismál liggja skotgrafirnar þvert á flokkslínur en flutningsmenn frumvarpsins voru Jóhanna Sigurðardóttir, Geir H. Haarde, Siv Friðleifsdóttir og Lúðvík Bergvinsson.

Því miður kom aldrei til þess að greidd yrðu atkvæði um málið því þá hefði verið hægt að kynnast afstöðu margra þingmanna sem fara fögrum orðum um hinn kosningabæra ungvið en vilja samt ekki beita sér fyrir því máli sem helst brennir á hugum þess.

Umræðan varð þó til að sett yrði á fót nefnd á vegum Dómsmálaráðuneytis til að rannsaka hvort lækka ætti áfengiskaupaaldur niður í 18 ár. Niðurstöður nefndarinnar voru birtar 1999 og voru eftirfarandi:

1.Áfengiskaupaaldur skyldi vera óbreyttur. Rök nefndarinnar voru þau að hugsanleg hækkun í slysatíðni vegna ölvunaraksturs vægi meira en réttindi fólks á aldrinum 18-20 og var litið til reynslu Bandaríkjamanna. Það mat er huglægt og verður ekki á deilt á. Undirritaður er þó þeirrar skoðunar að töluvert sterk rök þurfi til að takmarka réttindi fólks. Auðvitað fækkar slysum vegna ölvunaraksturs ef áfengi er bannað, en er sanngjarnt að refsa meirihlutanum með frelsisskerðingu fyrir glæpi sem lítill minnihluti fremur?

2.Verði áfengiskaupaldur lækkaður skal það aðeins eiga við bjór og léttvín. Ekki er að finna neinn rökstuðning fyrir þessu í skýrslu nefndarinnar. Nefndin stjórnaðist eflaust af almenni þörf fyrir íhaldssemi. Slík aðgerð yrði þó eflaust skref í rétta átt og gæti stuðlað að því að fæla ungt fólk frá sterkari vínum.

3.Bílprófsaldur verði hækkaður upp í 18 ár. Hér hafa nefndarmenn farið fram úr sér því þeir áttu aðeins að skoða hvort slík hækkun ætti ekki að fara fram samhliða lækkun áfengiskaupaaldurs. Nefndin mælir gegn því og þessi tillaga um bílprófsaldur því fremur skrýtin.

4.Leyfilegt áfengismagn í blóði 17-20 ára ökumanna verði 0,00%. Léttbjór inniheldur áfengi. Einn léttbjór er nóg til að áfengi mælist í blóði. Það þyrfti því að banna léttbjór innan 20 ára eða banna ungu fólki að keyra degi eftir að það drekkur. Slíkt yrði reyndar í takt við stemningu innan nefndarinnar.

Jónína Bjatmarz Framsóknarkona og formaður samtaka Heimilis og skóla fór fyrir nefndinni.

Kosningar nálgast. Ungt fólk ætti að nota tímann til að spyrja frambjóðendur um afstöðu til þessa máls. Það er auðvitað hætt við að menn sem eru andvígir svari í frösum á borð við ”það verður að skoða málið vel og taka skynsamlega ákvörðun en ég er opinn fyrir öllu” til að fæla ekki frá unga kjósendur. Staðreyndin er hins vegar sú að málið hefur nú þegar verið skoðað. Kostir og gallar liggja fyrir. Málið snýst um réttindi einstaklinga gegn réttindum fjöldans.

Krefjið þau svara.

Útflutningssjóður tónlistar

Kosningar nálgast óðfluga og með þeim skemmtilegar hugmyndir sums fólks um hvernig peningum annarra skyldi eytt. Sú nýjasta er stofnun sjóðs til aðstoða íslenska tónlistarmenn við að koma sér á framfæri erlendis.

Nú skal það viðurkennt að hugmyndin er hvorki sú dýrasta né heimskulegasta ef horft er til þess hvaða fyrirbæri sem Ríkið hefur hingað til styrkt til að vera flutt úr landi. Upphæðirnar sem um ræðir yrðu til dæmis áreiðanlega ekki háar miðað við þær krónur sem íslenskir þegnar eyða til að sannfæra sjálfa sig um að þeirra landbúnaðarvörur séu betri en aðrar. Né heldur yrði hugmyndin úr takti við þann vana opinbera stofnana starfsmanna að nota peninga almennings til að kaupa listaverk eftir kunningja sína fyrir fleiri milljónir króna.

En peningaeyðsla getur ekki talist rök fyrir meiri peningaeyðslu. Engin venjulegur maður hugsar: “Ég er búinn að eyða svo miklum peningum í áfengi að ég þyrfti að byrja reykja.” Þess vegna líst mér illa á hugmyndina. Ég geri þær kröfur að ríkið noti peninga í það sem sé nauðsynlegt. Heilbrigðisþjónusta er nauðsynleg. Sjóður sem á að styðja við bakið við útflutningi á íslenskri tónlist er það ekki.

Eða hvernig er það? Ég veit ekki betur en að íslenskum tónlistarmönnum hafi hingað til tekist að koma sér á framfæri erlendis þrátt fyrir skort á sérstökum útflutninssjóðum. Björk, Sigur Rós og Quarashi er sönnun þess. En er þessi árangur kannski aðeins skuggi af því sem hefði orðið er sjóðsins hefði notið við.

Hefði Selma kannski meikað það hefði útflutningssjóðurinn verið til staðar? Væru Mezzoforte á barmi heimsfrægðar ef sjóðsins hefði notið við? Mundu Bubbleflies fá lag í Trainspotting með stuðningi hans? Ég leyfi mér að efast…

Ég held að allir áhugamenn um umræddan sjóð geta viðurkennt að það er á engan hátt ”lífsnauðsynlegt” fyrir íslenskt samfélag að hann verði til. Það gæti hugsanlega orðið “gaman” eða “heppilegt” en ekki ómissandi. Af þeim ástæðum ætti hann ekki að vera á framfærslu hins opinbera.

Auðvitað er það kjörið að íslenskir tónlistarframleiðendur tækju höndum saman til að styrkja innlenda framleiðslu og útflutning hennar. Ef að Ríkið vill styrkja þá í þeirri viðleitni getur það gert það með afar einföldum hætti. Lækkað skatta. Þar með munu tónlistarbransinn hafa meiri pening milli handanna og getur notað hann til að styðja við bakið á þeim listamönnum sem talið er að geti náð vinsældum. Úthlutanir úr ríkisreknum sjóðum eru alltaf umdeildar enda efast margir (eðlilega) um dómgreind stjórnmálamanna. Slíkar úthlutanir eiga það því miður oft til að stjórnast af öðru en gæðum fjárfestingar, enda menn ekki að fjárfesta sínu eigin fé og geta því horft fram hjá slíkum smámunum.

Það svo annað mál að þetta nöldur mitt muni ekki skila miklu nema kannski ásökunum um skammsýni og bréfum frá fólki sem telur að “maður lifi ekki á brauðinu einu saman”. Yfirgnæfandi líkur virðast á því að útflutningssjóður tónlistarlífsins taki til starfa innan skamms alveg óháð þessum skrifum. Ég verð því að takmarka ósk mína um að þingmennirnir haldi að sér höndum við eyðsluna og fari ekki á dæmigert kosningafyllerí.

Þversögn?

Mörgum þykir skemmtilegt að benda öðrum á þverstæður í lífinu. Sögur af ósyntum sunlaugarvörðum og reykjandi læknum þykja kærkomin viðbót við raunveruleikann. Margir brandarar birtast einnig í formi þversagna t.d. þegar reykingar eru bannaðar á botni sundlaugar.

Margir sem taka til máls í máli og riti fara á sannkallaðar þverstæðuveiðar máli sínu til stuðnings. Nú má til dæmis oft heyra því fleygt fram að fáranlegt sé að Rauði kross Íslands reki spilakassa og ágóði úr þeim sé síðan notaður til að hjálpa fólki. Það sem á að vera svona fáranlegt er að sumt af þessu fólki eru spilafíklar sem telja kassana vera aðalástæðu eymdar sinnar.

Ég sé einfaldlega ekki hvað sé þversagnakennt eða slæmt við þetta. Væri betra ef að Rauði krossinn mundi passa sig á því að styrkja allt nema aðstoð við spilafíkla til að forðast það að vera sakaður um hræsni? Er það virkilega einhver þversögn fólgin í því að hjálpa fólki sem skaðast af starfsemi manns? Ég get ekki séð að svo sé.

Margir hafa að undanförnu gagnrýnt þessa starfsemi Rauða krossins og Háskólans. Fólki blöskrar til dæmis hve miklum peningum unglingar virðast eyða í kassana. Þó að RKÍ og Háskólinn hljóti að bera ábyrgð á því hvaða áhrif tækin hafa á viðskiptavini þeirra má heldur ekki gleyma ábyrgð unglinga, foreldra og eigenda söluturna. Það eru, jú, þau öll sem eru að brjóta lögin, ekki Rauði krossinn.

Í frjálsu þjóðfélagi ætti fólki að vera heimilt að eyða peningum sínum í vitleysu. En slíku frelsi verður auðvitað að fylgja ábyrgð. Ef að fólk vill koma í veg fyrir að fólk ánetjist spilakassana eins og eiturlyf er áreiðanlega hægt að gera það með öðrum hætti en þeim að banna þá. Það er til dæmis örugglega hægt að koma í veg fyrir að börn undir aldri spili í spilakössunum með öflugu átaki þeirra sem að þeim standa. Einnig ættu foreldrar að geta axlað smá ábyrgð í stað þess að velta henni sífellt yfir á aðra.

Kosningar til Alþingis

Stjórnarskrá Íslands var formlega breytt eftir seinustu kosningar og ný kosningalög voru sett. Tilgangurinn með breytingunum var, eins og svo oft áður, að jafna atkvæðavægi. (Sumir segja að á Íslandi sé eini hvatinn að baki stjórnarskrárbreytingum að minnka völd Framsóknarflokksins.)

Hin nýja 31. grein Stjórnarskrár hljóðar svo:

[…]Kjördæmi skulu vera fæst sex en flest sjö. Mörk þeirra skulu ákveðin í lögum, en þó er heimilt að fela landskjörstjórn að ákveða kjördæmamörk í Reykjavík og nágrenni. Í hverju kjördæmi skulu vera minnst sex kjördæmissæti sem úthluta skal á grundvelli kosningaúrslita í kjördæminu.[…]Öðrum þingsætum en kjördæmissætum skal ráðstafa í kjördæmi og úthluta þeim til jöfnunar milli stjórnmálasamtaka þannig að hver samtök fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína. Þau stjórnmálasamtök koma þó ein til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem hlotið hafa minnst fimm af hundraði af gildum atkvæðum á landinu öllu. Ef kjósendur á kjörskrá að baki hverju þingsæti, að meðtöldum jöfnunarsætum, eru eftir alþingiskosningar helmingi færri í einu kjördæmi en einhverju öðru kjördæmi skal landskjörstjórn breyta fjölda þingsæta í kjördæmum í því skyni að draga úr þeim mun.[…]“

Um framkvæmd kosninga gilda síðan sérstök lög. Samkvæmt núgildandi kosningalögum er gert ráð fyrir 6 kjördæmum, þremur 11 manna kjördæmum á höfuðborgarsvæðinu og þremur tíu manna á landsbyggðinni. Með þessu eru þingmenn höfuðborgarsvæðisins í fyrsta skipti komnir í meirihluta á Alþingi. Það lítur reyndar allt út fyrir að færa þurfi einn þingmann frá Norðvesturkjördæmi til Suðvesturkjördæmis (sveitarfélög umhverfis Reykjavík) en menn á kjörskrá að baki hverjum þingmanni Norðvesturkjördæmi eru nú helmingi færri en í Suðvesturkjördæmi. Það er hér við hæfi að hrósa löggjafanum hér fyrir að hafa búið til tiltölulega sveigjanlegt kerfi sem getur lagað sig að breyttu búsetumynstri á skömmum tíma en ekki þarf lagabreytingu til að samþykkja umrædda tilfærslu. Eini ókosturinn sem má sjá er að ef einhvern tímann þarf að færa þingmann í annað hvort Reykjavíkurkjördæmanna þá verða kjördæmin tvö ekki lengur með jafnmarga þingmenn og munu því ekki lengur geta verið „jafnstór“ eins og gert er ráð fyrir. En úr þessu má væntanlega leysa.

En þá að úthlutun þingsæta. Fyrir breytingar var notast við svokallaða „reglu hinna stærstu leifa“. Þar var fjöldi kjósenda bak við hvert þingsæti fundinn út og þeirri tölu deilt upp í atkvæðafjölda hvers framboðs. Þau þingsæti sem upp á vantar koma í hlut framboða með stærsta afganginn af deilingunni. Oft geta það verið framboð sem hafa fengið tiltölulega fá atkvæði, sérstaklega ef margir eru í framboði. Tökum dæmi:

Í kjördæmi með 10 þingmenn fær A 8300 atkv., B 1300 og C 400 atkv. Fjöldi atkvæða á hvert þingsæti er 1000. A fær því 8, B fær 1 og C fær 0. En C er með stærstu leifina, þ.e. 400 á meðan að hinir eru báðir með leifar upp á 300 atkv. svo C fær að auki eitt þingsæti.

Aðferðin sem héðan í frá verður notast við kallast heiltöludeiling. Þar er tölunum 1,2,3… deilt í atkvæðafjölda hvers framboðs. Hæsta talan í töflunni táknar fyrsta þingmann kjördæmis, næsthæsta annan o.s.frv. Í dæminu hér að ofan fengi A því sinn níunda þingmann á kostnað C því 8300/9=922,22… sem er stærra en 1300/2=650 (annar þingmaður B) eða 400/1=400 (fyrsti þingmaður C). Almennt má því segja að heiltöludeiling henti betur stórum framboðum og minnki t.d. töluvert möguleika hvers kyns sérframboða.

Heiltöludeilingin er ekki það eina sem minnkar möguleika minni stjórnmálaflokka. Íslendingar hafa fengið að láni svo kallaða 5% reglu sem notuð er víða í Evrópu. Samkvæmt hennar íslensku útgáfu eiga framboð aðeins rétt á uppbótarþingmönnum hafi þau fengið 5% atkvæða á landsvísu. Þessu regla er oftast notuð á mjög stórum þjóðþingum sem annars myndu fyllast af hvers kyns smáframboðum en hennar er varla þörf hér. Eðlilegra væri að miða við einn kjördæmakjörinn þingmann eins og áður eða einhverja samblöndu af hvoru tveggja.

Annars er úthlutun uppbótarþingmanna ekki svo skelfilega flókin. Fyrst er farið að sem landið væri eitt kjördæmi og fundið út með heiltöludeilingu hvaða framboð eigi að fá næsta mann inn. Síðan er fundin sá einstaklingur úr því framboði sem næstur er því að komast inn og honum úthlutað þingsæti. Þá er aftur fundið hvaða framboð eigi rétt á næsta manni og svo koll af kolli. Ókosturinn er að seinustu þingmennirnir sem ná inn kunna hafa fengið fá atkvæði í sínu kjördæmi en það er engin önnur leið til jafna vægi atkvæða án þess að koma á landslistum. Einnig geta litlar breytingar á fylgi haft það för með sér að þessir öftustu menn „detti oft inn og út“ fram eftir nóttu sem fær marga til að halda að kerfið sé tilviljunum háð. Svo er hins vegar ekki. Það er til dæmis alltaf gott fyrir þingmann ef einhver kýs hann og slæmt ef einhver kýs andstæðingin. Uppbótarþingmannakerfið breytir því ekki.

Hinar nýju breytingar á kosningum til Alþingis eru upp til hópa vel unnar. Nú er bara að sjá hvort hið nýja fyrirkomulag nái að festa sig í sessi eða hvort því verður breytt aftur áður en langt um líður.

Misheppnuð skyndikynni

Útliti DV var nýlega breytt í takt við breytingarnar á íslenskum dagblaðamarkaði sem áttu sér stað með tilkomu mánudagsmoggans. Enn fremur mun blaðið hér eftir koma út um hádegi á mánudögum en ekki um morguninn eins og áður var. Það stafar af því að DV er prentað í prentsmiðjum Morgunblaðsins en ritvélarnarnar þar eru nú uppteknar við að prenta Moggann á mánudagsmorgnum. Um útlitsbreytingarnar verður ekki fjallað hér, þær eru væntanlega enn ein tilraun blaðsins til að finna sig á markaðnum eftir tilkomu Fréttablaðsins.

Hápunktur þessa tölublaðs DV, ef frá er talin fyrirsögnin „Fertugir offitusjúklingar deyja fyrr en aðrir“, er án efa skoðankönnunin þar sem Samfylkingin mælist í fyrsta skipti með meira fylgi en Sjálfstæðisflokkurinn. Eitthvað hafa blaðamenn DV orðið æstir yfir þessum niðurstöðum og dottið í slíkan fyrirsagnaham að hæfileiki þeirra til að leggja saman heilar tölur beið skaða af.

Ef að þingmannafjöldi bak við hvert framboð er reiknaður út kemur í ljós að Samfylkingin mundi fá 26 þingmenn, Sjálfstæðisflokkurinn 24, Framsóknarflokkurinn 8, Vinstri-Grænir 5 en Frjálslyndi flokkurinn nær ekki 5% lágmarksfylgi og fær því engan. Af þessu telur DV að „ljóst sé“ að meirihlutinn sé fallinn. Stöldrum nú aðeins við. Stjórnin fær 24+8=32 en minnihlutinn fær 26+5=31. Það er því ljóst að stjórnin heldur velli þvert á ályktun DV. Það stafar af þeim dulræna eiginleika tölunnar 32 að hún er stærri en talan 31.

Það er alveg ótrúlegt að „alvörublað“ skyldi gera slík mistök. Það sem verra er að ég sá þau aldrei leiðrétt. Menn hljóta að spyrja sig hvort að fólk sem kann ekki að leggja saman tveggja stafa tölur eigi yfirleitt að sjá um að framkvæma skoðanakannanir. Svarið við slíkri spurningu hlýtur að vera nei. DV hefur greinilega ekki mannskap eða þekkingu til að framkvæma slíkar kannananir ef að stærðfræðikunnátta sem krafist er af 8 ára börnum er þeim ofviða. DV hefur oft áður gert mistök við túlkun slíkra úrslita. Fyrir skömmu reiknuðu þau Ingibjörgu Sólrúnu inn í þingsæti þrátt fyrir að hún hafi verið sú ellefta inn en aðeins 9 þingmenn eru kjördæmakjörnir. Þar fyrir utan virðist DV ekki átta sig á nú er þingsætum úthlutað eftir annarri aðferð en áður (heiltöludeiling í stað reglu hinna stærstu leifa) svo Ingibjörg hefði líklegast ekki náð inn hvort sem er.

Menn ættu að halda sig við það sem þeir hafa vit á. Stærðfræðilegir hæfileikar blaðamanna DV gefi ekki til kynna að þar á bæ hafi menn þekkingu til að framkvæma skoðanakannanir. Þessi kynni mín á DV seinustu viku voru ekki til að auka traust mitt á blaðinu. Frekar má segja að um misheppnuð skyndikynni hafi verið að ræða.